Algemeen Christopher Bergmann

Gepubliceerd op 21 oktober 2015 | door Webloug

0

‘Wieder vot en dichter bie’ column van Christopher Bergmann

Wieder vot en dichter bie

Grammatica is n woord mit teminnent twij betaikens. Ain betaiken van t woord slagt op n tekst doarin ain opschreven het hou of n (streek)toal in nkander stekt. Loavve dit grammatica² nuimen. Om aan n grammatica² biedroagen te kinnen, mouten je verstand hebben van toalwaitenschop (in aals geval hebben dat de mainsten dij dat doun). Mor elke grammatica² steunt op n grammatica¹. n Grammatica¹ is t systeem van regels dat je as kind leren as je mit n toal opgruien en doar je joe as spreker van n toal aan holden. De grammatica¹ ontstaait en veraandert deur de menaaier waarop mìnsen de toal in t doagelkse leven broeken. n Grammatica² is, in t beste geval, n komplete beschrieven van de grammatica¹ van n toal. Om aan n grammatica¹ biedroagen te kinnen, hebben je gain specioale oplaaiden neudeg. Dat kin elkenain doun joe, ik en Alex Vissering.

Alex Vissering het körtsleden n nije ploat oetbrocht (‘Veenhoes Sessies’), soamen mit Jan Henk de Groot en Edwin Jongedijk. Op dij ploat staait n versie van Homegrown Tomatoes, n kureg Amerikoans laidje van Guy Clark over dat ter niks lekkerder is as tomoaten oet joen aigen toene. In t Grunnegers hait dat laidje Zulfkweekte tomoaten. De titel is ter n mooi veurbeeld van hou de grammatica¹ van t Grunnegers de leste decennia veraanderd is. In de ‘Proeve van een Groninger Spraakkunst’ van K. ter Laan, oetbrocht in 1953, staait wat over de verschillen tussen t Grunnegers en t Nederlands wat t voltooid dailwoord aangaait. In n zin as ‘Hai het t kookt’ is ‘kookt’ t voltooid dailwoord (participium perfectum). t Verschil mit t Nederlandse ‘Hij heeft het gekookt’ is dudelk: in t Grunnegers krigt t voltooid dailwoord gain veurvougsel ‘ge-’. Mor n voltooid dailwoord kinnen je ook as bievougelk noamwoord broeken. n Nederlands veurbeeld: ‘het gekookte eten’. ‘Gekookte’ is n bievougelk noamwoord (adjectief) dat ontstoan is oet n voltooid dailwoord. Mor hou vertoalen je dat noar t Grunnegers? As je n voltooid dailwoord zo broeken, schrift Ter Laan, “blijft ge behouden: gekookt eten”.

Mor zol Alex Vissering din nait over ‘zulfgekweekte tomoaten’ zingen mouten (lös van t fait dat dat veuls te veul lettergrepen het)? Zien biedroage aan de grammatica¹ van t Grunnegers is t antwoord: nee, van hom huift dat nait meer. Op zien individuele grammatica¹ – en op dij van veul sprekers van t Grunnegers – is de regel dij Ter Laan in zien grammatica² beschrift, nait meer van toupazen. In t Grunnegers van nou blift t veurvougsel ‘ge-’ voak óók achterwege as n voltooid dailwoord as bievougelk noamwoord broekt wordt. Wat zol de reden veur dij veraandern wezen kinnen? t Makkelkste antwoord ligt gaauw kloar: t Nederlands. Sums vuilen sprekers van t Grunnegers zokzulf aantrokken tot de vörmen van de standaardtoal dij ze zo voak broeken, en nemen ze dij vörmen over in heur streektoal. In aander gevallen wordt ter juust perbaaierd om de òfstand tot de standaardtoal te vergroten. Meschains is t votloaten van t veurvougsel zo’n geval. ‘Zulfkweekt’ liekt minder op t Nederlandse ‘zelfgekweekt’ as de vörm mit ‘ge-’. t Dut Grunnegser aan. t Dialect schoft op dij menaaier n stukje wieder vot van t Nederlands. Mor in dezulfde bewegen schoft t ook n stukje dichter bie t Nederlands. Want in t Grunnegers van nou broeken je, net as in t Nederlands, ain en dezulfde vörm veur n voltooid dailwoord dat as voltooid dailwoord broekt wordt, én veur n voltooid dailwoord dat dainst dut as bievougelk noamwoord.

Wat het dat veur gevolgen? Voltooid dailwoorden dij je as bievougelk noamwoord broeken, stoan sums in dezulfde positie in de zin as ‘echte’ voltooid dailwoorden. De Nederlandse zin ‘De tomaten zijn gekookt’ kinnen je op twij menaaiern begriepen, noamelk as n beschrieven van n proces óf as beschrieven van t resultoat van n proces. Ik geef twij vertoalens van de Nederlandse zin en volg doarbie de olle regel van Ter Laan: gain ‘ge-’ as de vörm as voltooid dailwoord broekt wordt, aal ‘ge-’ as e as bievougelk noamwoord broekt wordt. D’eerste meugelke vertoalen is ‘De tomoaten binnen kookt’. Dat legt de noadruk op dat wat ter gebeurd is, op t proces dat zok òfspeuld het. Der het ain n zetje achter t gasstel stoan om de tomoaten te koken. Dij vertoalen liekt n beetje op n zin as ‘De tomoaten wuirden kookt’. n Twijde meugelke vertoalen van de Nederlandse zin is ‘De tomoaten binnen gekookt’. In dij zin ligt de noadruk nait op t fait wat of ter doan wui, mor op de actuele toustand van de tomoaten. Dut ter ja nait tou wèl of heur kookt het en wanneer. Nou binnen ze in aals geval in n stoat dij ‘gekookt’ nuimd wordt. Dij zin liekt – qua structuur, nait qua betaiken – op n zin as ‘De tomoaten binnen rood’. In t Grunnegers van dou konden je t verschil tussen de twij betaikens makkelk oetdrukken: ‘kookt’ of ‘gekookt’, aal of gain ‘ge-’. In t Standaardnederlands gaait dat wat stoerder (omreden je zeggen in baaide gevallen ‘gekookt’). In t Grunnegers van nou gaait t ook minder makkelk (in baaide gevallen ‘kookt’). t Verschil wordt n kwestie van context en interpretoatsie, nait meer van vörm. De grammatica¹ is veraanderd. In n nije – en goie – grammatica² van t Grunnegers zollen je doar reken mit holden mouten.

Tags: , ,



Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

dertien + vijf =

Terug naar boven ↑
  • Literatuur activiteiten

    Geen nieuwe activiteiten