Column Christopher Bergmann

Gepubliceerd op 1 juli 2015 | door Jan Glas

0

‘Je vroagen joe t òf’ column van Christopher Bergmann

Je vroagen joe t òf

As je ain vroagen om te beschrieven hou of zien aigen toal verschilt van dij van n aander, din kriegen je mainsttieds dezulfde antwoorden. Aan d’aine kaande wordt ter wis en zeker over klaanken proat. In mien leste column heb k t ter over had hou belaangriek of de klaanken van t Grunnegers veur d’identiteit van zien sprekers binnen. t Is wel zo dat mìnsen asmis muite hebben om n aandere variëteit fonetisch te beschrieven. Voak zeggen ze bieveurbeeld dat n dörp wiederop ‘zangerg’ proat wordt – en in dat aandere dörp heuren je t zulfde over de toal van t eerste dörp. Aan d’aandere kaande wordt ter n bult aandacht schonken aan woorden. Wat mie aangaait het Ede Staal der joaren leden al ales over zegd wat of ter over zegd worden mout: “Wat moakt t oet, wat moakt t oet of t nou ‘onkruud’ is of ‘roet’?” Nait veul, volgens mie. Toch blieven mìnsen zok bezeg holden mit woorden. ‘Mien oma zee nog haitied dit en dat’ is n zin dij je nait zelden heuren in gesprekken over toal. Veur mìnsen dij t ter geern over hebben, wordt ja ook elk joar n verkaizen holden van t Schierste Grunneger Woord. Welk woord diskeer wonnen het? Gain idee, meschains ‘snoetjeknovveln’ of zukswat.

Mor n toal is veul meer as dingen dij in t oog – of oor – springen. Siemon Reker het in zien ‘Groninger Grammatica’ en ien andere publikoatsies hail wat schreven over de morfologie, de vörmleer van t Grunnegers. Nait ales even boeiend, as je t aan mie vroagen, mor mooi dat ain zok doar ais mit bezeg holden het. Wat minder onderzuik is volgens mie over de syntaxis, de zinsbaauw van t Grunnegers, doan; n hoofdstuk doarover ontbrekt traauwens in de Groninger Grammatica. Veur t fait dat hier minder over proat en schreven wordt, binnen der drij reden: ten eerste maarken je, zo as k al zee, varioatsie in de syntaxis minder gaauw op as in de woordkeus van n aander. Ten twijde, as ie dij varioatsie aal opmaarken, is t nait aaltied even makkelk om der onderzuik noar te doun. Of in n (digitoale) tekst ‘onkruud’ of ‘roet’ staait, kinnen je in n oamscheppen te waiten kommen. Noar biezundere syntactische constructies binnen je voak laanger op zuik – en meschains wel vergees. Ten daarde zol t kinnen dat de verschillen tussen t Grunnegers en omliggende (streek)toalen op syntactisch gebied klaainer binnen as op aander gebieden. Mor dat waiten wie aiglieks nait omreden der is ja nog nait zo veul onderzuik noar doan.

n Verschiensel doar k geern meer over wus, is de volgorde van syntactische veurwaarpen. Even oetleggen: as je der in t Nederlands over proaten dat ain n aander wat geft, din nuimen je dij twij mìnsen en dat aine ding mainsttieds in dezulfde volgorde. ‘Mijn zoon geeft zijn vriendin het boek’ – eerst nuimen je dij dij t dut (mijn zoon), din dij dij t krigt (zijn vriendin), en pas aan t ìnde wat of ze krigt (het boek). De vriendin is t mitwaarkend veurwaarp, t bouk is t liedend veurwaarp. As je dij zin noar t Grunnegers vertoalen, gebeurt ter niks vremds: ‘Mien zeun geft zien vriendin t bouk’. Mor loavve in t Nederlands even pronomina (veurnoamwoorden) broeken. Din kriegen je: ‘Hij geeft het haar.’ Nou wordt inainen de vriendin (haar) as leste nuimd, nait t bouk (het). De volgorde van de veurwaarpen veraandert. As je dij zin nou weer omtoalen noar t Grunnegers, din zollen gounent dervan moaken: ‘Hai geft heur t’. In t dialect kin de volgorde dus t zulfde blieven as in de zin zunder pronomina. t Mitwaarkend veurwaarp (heur) staait nog haitied véúr t liedend veurwaarp (t). In t Nederlands kin dat nait. ‘Hij geeft haar het’ – hartstikke fout (mor ‘Hij geeft haar het boek’ en ‘Hij geeft haar dit’ binnen weer goud – roar, hè?).

Ter Laan is ter in zien ‘Proeve van een Groninger spraakkunst’ (1953) hail dudelk over: “Het meewerkend voorwerp gaat aan ’t lijdend voorwerp vooraf. […] Dit geldt ook voor de voornaamwoorden ’t en in ’t meervoud ze.” Kloar. As je in de Syntactische Atlas van de Nederlandse Dialecten (SAND) kieken, din zugt t ter apmoal wat genuanceerder oet. In elf van twinneg ploatsen in de pervìnzie Grunnen antwoordden mìnsen in n schriftelke enquête dat n zin as ‘Ik heb hom t geven’ nait kin, in negen ploatsen zeden ze van aal. n Dudelk regionoal patroon kin k in dij antwoorden nait zain. En überhaupt, dat is mor ain zinnetje doar de SAND gegevens over het. Hou zit t mit t meervoud doar Ter Laan over schrift? ‘Ik heb heur ze geven’ is veur veul sprekers van t Grunnegers gain goie zin, ducht mie. Speult leeftied hier n rol? Hou zit t as ‘t’ gain veurwaarp is mor t onderwaarp, zo as in ‘Daar was het haar te druk’? Kinnen je der ‘Doar was heur t te drok’ van moaken? En de zinnen doar t Grunnegers dezulfde volgorde broekt as t Nederlands – is dat Hollandse invloud of kommen aalbaaident de volgordes vanolds in t Grunnegers veur? Ik heb ter gain antwoord op, mor ik vroag mie t – of ‘t mie’ – wel ais òf.

Tags: , ,



Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

2 + 8 =

Terug naar boven ↑
  • Literatuur activiteiten

    Geen nieuwe activiteiten